Một công ty truyền thông ở TP HCM đăng quyết định kỷ luật thực tập sinh lên Facebook, với đầy đủ con dấu và danh tính sinh viên. Họ còn quảng bá rộng rãi thông tin này trên các nền tảng mạng xã hội khác.
Đây không chỉ là chuyện một công ty xử lý thiếu văn hóa mà là hệ quả của một kẽ hở pháp lý kéo dài cả thập kỷ.
Có hàng trăm nghìn sinh viên đi thực tập mỗi năm. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong năm học 2024-2025, hơn 7.200 doanh nghiệp đã ký kết hợp tác, tiếp nhận trên 310.000 lượt thực tập sinh. Về mặt pháp lý, các em đang đứng ở đâu?
Có em ký thỏa thuận thực tập theo chương trình đào tạo. Có em thực chất làm việc theo mô hình có trả công và chịu quản lý. Cũng có trường hợp doanh nghiệp tuyển người vào học nghề, tập nghề để làm việc cho mình theo quy định của Bộ luật Lao động. Kiểu ở giữa (có trả công và chịu quản lý) chưa được định nghĩa thống nhất và thường bị bỏ trống về quyền lợi.
Về bản chất, sinh viên thực tập không phải nhân viên. Công ty trên cũng không đưa ra bằng chứng cho thấy họ có ký hợp đồng lao động với thực tập sinh. Trong khi đó, họ lại ra quyết định kỷ luật - một văn bản chỉ dành cho người lao động có quan hệ lao động. Văn bản này vì vậy không có cơ sở pháp lý.
Nếu sinh viên thực sự có lỗi, vi phạm các quy định trong thời gian thực tập, công ty chỉ cần làm việc với nhà trường, thông báo để trường xử lý theo nội quy đào tạo.
Ở các nước, thực tập sinh được đặt trong khung hợp tác giữa nhà trường với doanh nghiệp, và thường gắn với mục tiêu giáo dục, trải nghiệm nghề nghiệp. Nhà trường và doanh nghiệp có các yêu cầu về công khai thông tin chương trình, nội dung công việc và cơ chế phản hồi cho sinh viên theo hướng dẫn của cơ quan quản lý. Tùy trường và chương trình, có thể có thỏa thuận hoặc cam kết bằng văn bản để làm rõ phạm vi công việc, thời gian và đầu mối xử lý vấn đề phát sinh.
Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 sắp có hiệu lực vào ngày 1/1/2026 cũng quy định rất rõ, không được công khai thông tin cá nhân của người khác khi chưa có sự đồng ý, trừ những trường hợp pháp luật cho phép như cơ quan công an thông báo truy nã, hay tòa án công bố bản án. Công ty tư nhân không thuộc trường hợp nào trong số này.
Họ đã lấy thông tin cá nhân của sinh viên gồm họ tên, ảnh chân dung trên văn bản có đóng dấu rồi đăng lên mạng xã hội. Đây là hành vi xử lý dữ liệu cá nhân trái phép. Nhưng điều khiến tôi ngỡ ngàng hơn cả là việc quảng bá thông tin tới những người hoàn toàn không liên quan, không cần biết việc nội bộ giữa công ty và một sinh viên thực tập.
Hậu quả có thể là sinh viên này bị "dán nhãn xấu" trên mạng xã hội. Mỗi lần nhà tuyển dụng tìm kiếm tên, họ sẽ thấy bài đăng kỷ luật. Tương lai nghề nghiệp bị ảnh hưởng nặng nề. Có khi còn bị xúc phạm, bắt nạt trên mạng.
Tôi từng tư vấn cho nhiều doanh nghiệp về quản trị nhân sự. Nhiều ông chủ tin rằng "công ty tôi, tôi muốn làm gì thì làm". Họ nghĩ quyền quản lý của họ là quyền tuyệt đối.
Quyền quản lý của doanh nghiệp bị giới hạn bởi pháp luật. Bạn không thể phạt nhân viên tùy tiện, không thể công khai thông tin cá nhân của họ, không thể biến chuyện nội bộ thành vấn đề công khai. Việc này càng không thể áp dụng với thực tập sinh.
Sự việc nhỏ nhưng phản ánh hành xử khá điển hình của những ông - bà chủ coi người lao động, sinh viên thực tập như công cụ, như tài sản, như thứ có thể xử lý tùy ý. Khi có xung đột, họ không giải quyết bằng đối thoại mà dùng quyền lực để dọa nạt. Công ty đi quá giới hạn trong câu chuyện trên lại là doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, ngành mà đáng lẽ phải hiểu rõ nhất về sức mạnh và trách nhiệm của thông tin.
Nếu sinh viên khởi kiện, công ty sẽ phải đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý. Thứ nhất, vi phạm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân - có thể bị xử phạt hành chính và buộc phải xin lỗi, cải chính công khai. Thứ hai, xâm phạm danh dự, nhân phẩm của cá nhân - phải bồi thường thiệt hại vật chất và tinh thần. Thứ ba, nếu sinh viên chứng minh được việc này khiến họ mất cơ hội việc làm, ảnh hưởng tới tinh thần... công ty còn có thể phải bồi thường thêm thiệt hại về sức khỏe, thu nhập tương lai.
Nhưng quan trọng hơn cả là chi phí vô hình, như uy tín của công ty sụp đổ. Ai còn dám gửi con em đến thực tập? Khách hàng có còn tin tưởng một công ty truyền thông mà chính họ không biết cách truyền thông?
Chúng ta đang sống trong nhà nước pháp quyền không phải xã hội trọng pháp. Doanh nghiệp không bao giờ nên công khai rộng rãi thông tin xử lý nội bộ lên mạng xã hội. Nếu thực tập sinh vi phạm nội quy hãy làm việc với nhà trường. Nếu nhân viên sai phạm nghiêm trọng hãy xử lý theo Bộ luật Lao động. Nếu họ phạm tội hãy tố cáo với cơ quan công an.
Và nếu bạn là người trẻ chuẩn bị đi thực tập, hãy nhớ rằng, bạn cũng có quyền. Quyền được tôn trọng, quyền được bảo vệ thông tin cá nhân, quyền không bị công kích trên mạng xã hội. Đừng để ai lợi dụng sự non nớt của bạn.
Hoàng Hà